Epli

Í dag eru epli hversdagslegur ávöxtur. Þau fara í nestisbox, liggja í ávaxtaskálum og fást í verslunum árið um kring. En fyrir mörgum Íslendingum sem ólust upp fyrr á tuttugustu öld voru þau sérstakt góðgæti. Ilmurinn af eplum og appelsínum gat boðað að jólin væru á næsta leiti. Áður en mandarínukassarnir urðu kunnugleg sjón á aðventunni áttu eplin því sinn sérstaka stað í íslensku jólahaldi.

Þegar ávextir voru tilhlökkunarefni

Á fyrri hluta tuttugustu aldar voru ferskir ávextir mun sjaldséðari hér á landi en nú. Framboð var stopult og innflutningur gat raskast vegna styrjalda og efnahagsörðugleika. Epli og appelsínur voru meðal þeirra ávaxta sem tengdust sérstaklega jólunum. Þegar sendingar bárust fyrir hátíðarnar fylgdi þeim eftirvænting. Það sem við grípum nú með okkur í venjulegri búðarferð gat þá verið hluti af sjálfri jólagleðinni. Þetta hjálpar okkur að skilja hvers vegna fólk talar um jólalykt af eplum. Tengingin verður ekki aðeins til vegna ilmsins sjálfs heldur líka vegna þess hvenær og við hvaða aðstæður við kynnumst honum.

Um miðja tuttugustu öld varð algengara að ávextir væru daglega til í verslunum. Með auknu framboði urðu epli og appelsínur síður bundin við sérstök tilefni. Þau hurfu þó ekki af jólaborðinu. Frekar breyttist staða þeirra: það sem áður hafði verið tilhlökkunarefni varð aðgengilegra allt árið. Mandarínur og klementínur fengu á sama tíma sterka jólatengingu. Fyrir marga er það nú ilmurinn sem kemur þegar mandarína er afhýdd sem boðar aðventuna. Fyrir aðra lifir gamla jólalyktin af eplunum enn góðu lífi.

Epli á jólatrénu

Epli hafa ekki aðeins verið borðuð um jólin. Þau eiga líka sögu sem jólaskraut í Evrópu. Í eldri kristnum leikritum um Adam og Evu voru sígræn tré skreytt eplum til að tákna tré í aldingarðinum Eden. Þessi svokölluðu paradísartré eru meðal þeirra hefða sem hafa verið tengdar þróun jólatrésins. Epli komu því við sögu jólaskreytinga löngu áður en glansandi jólakúlur urðu algengar. Rautt epli á grænni grein er bæði einfalt skraut og áminning um að jólaskraut hefur ekki alltaf komið úr sérstökum skrautkössum.

Saga jólaeplanna sýnir hvernig hefðir geta breyst án þess að hverfa alveg. Ávöxturinn er sá sami, en aðstæður okkar og minningarnar sem fylgja honum eru ólíkar. Fyrir einhvern er epli einfaldlega gott nesti. Fyrir annan getur ilmurinn kallað fram minningu um jólaundirbúning, ávaxtakassa og eftirvæntingu í æsku. Þannig getur hversdagslegasti hlutur geymt heila jólasögu.