Heilagur Nikulás – fyrirmynd jólasveinsins

Hvað eiga biskup við Miðjarðarhaf, gjafir í skó og rauðklæddur jólasveinn sameiginlegt? Svarið tengist heilögum Nikulási, sem varð þekktur fyrir gjafmildi sína og hjálp við fólk í vanda. Sögur af honum ferðuðust milli landa og breyttust með tímanum. Þær urðu hluti af gjafasiðum barna og áttu síðar þátt í að móta jólasveininn sem margir þekkja í dag. Leiðin frá Nikulási til jólasveinsins var þó löng og fleiri hefðir komu þar við sögu.

Hver var Nikulás?

Nikulás er talinn hafa verið biskup í Mýru í Lýkíu á fjórðu öld. Borgin var við Miðjarðarhaf, á svæði sem nú tilheyrir Tyrklandi, nálægt bænum Demre. Lítið er vitað með vissu um ævi hans. Frásagnir af honum voru skráðar eftir hans daga og söguleg æviatriði hafa blandast helgisögnum. Því er rétt að fara varlega með nákvæm fæðingarár, ævintýralegar frásagnir og önnur atriði sem stundum eru sögð eins og þau séu fullviss. Helgisögur eru trúarlegar frásagnir af dýrlingum, gjarnan um góðverk þeirra og kraftaverk. Þær segja okkur meðal annars hvernig fólk minntist Nikulásar og hvaða eiginleika það tengdi við hann: gjafmildi, umhyggju og hjálp þegar mikið lá við.

Ein þekktasta sagan af Nikulási segir frá fátækum föður og þremur dætrum hans. Fjölskyldan var í miklum vanda og framtíð stúlknanna ótrygg. Samkvæmt sögunni ákvað Nikulás að hjálpa þeim án þess að láta vita hver hann væri. Hann kom að húsinu um nótt og laumaði gulli inn um glugga. Gjöfin átti að tryggja dætrunum betri framtíð.

Frásögnin er til í mismunandi gerðum og ýmis smáatriði breytast milli þeirra. Kjarni hennar er þó sá sami: einhver fær hjálp þegar þörfin er mest og gefandinn sækist ekki eftir athygli eða þakklæti. Þarna má sjá kunnuglegt stef úr síðari gjafasiðum: leynilegan gest sem kemur að næturlagi og skilur eftir gjöf.

Nikulás varð vinsæll dýrlingur meðal kristinna manna. Hann var meðal annars talinn verndardýrlingur barna, sæfarenda og kaupmanna. Í helgisögnum var sagt frá því að hann kæmi fólki til hjálpar í sjávarháska og liðsinnti þeim sem áttu erfitt. Slíkar frásagnir áttu þátt í að breiða út orðspor hans.

Árið 1087 fluttu menn frá ítölsku borginni Bari bein, sem talin voru vera hans, frá Mýru til Bari. Flutningurinn fór fram gegn vilja þeirra sem gættu grafarinnar. Í Bari varð síðan til mikilvægur helgistaður sem dró að sér pílagríma og jók enn á útbreiðslu átrúnaðar á Nikulás. Þess vegna er hann bæði nefndur Nikulás frá Mýru og Nikulás frá Bari.

Nikulás á Íslandi

Nikulás var líka í hávegum hafður hér á landi á kaþólskri tíð. Margar kirkjur voru helgaðar honum, meðal annars kirkjurnar í Odda og á Bessastöðum. Tengsl hans við sæfarendur féllu vel að aðstæðum Íslendinga, sem reiddu sig á siglingar til og frá landinu. Helgisögur af honum bárust líka hingað og voru þýddar á norrænu. Elsta varðveitta brot úr Nikulás sögu er talið skrifað skömmu fyrir árið 1200. Nikulás var því þekktur á Íslandi löngu áður en rauðklæddi jólasveinn nútímans kom til sögunnar.

Messudagur Nikulásar er 6. desember. Í ýmsum Evrópulöndum tengjast gjafir og barnaskemmtanir þeim degi eða kvöldinu áður. Í Hollandi er hann kallaður Sinterklaas. Þar birtist hann enn sem biskup með síða rauða kápu, háan biskupshatt og staf. Samkvæmt hollenskri hátíðarhefð kemur hann frá Spáni og ferðast meðal annars á hvítum hesti.

Börn setja fram skó í von um að fá í hann lítið góðgæti eða gjöf. Sum skilja eftir gulrót eða annað handa hestinum. Aðalgjafakvöldið er 5. desember, kvöldið fyrir Nikulásarmessu. Þótt umgjörðin sé önnur en á Íslandi er hugmyndin kunnugleg: skór er settur fram að kvöldi og eitthvað spennandi getur beðið í honum næsta morgun.

Hvernig varð hann að Santa Claus?

Nafnið Santa Claus er tengt hollenska heitinu Sinterklaas. Í Norður-Ameríku þróaðist gjafagesturinn áfram og tók á sig nýtt útlit í sögum, ljóðum og myndum. Ljóðið A Visit from St. Nicholas, sem birtist árið 1823, átti stóran þátt í að festa í sessi mynd af jólagesti sem ferðast með hreindýrum og kemur niður um reykháf. Síðar höfðu teikningar Thomasar Nast mikil áhrif á útlit hans og tengslin við Norðurpólinn.

Smám saman varð biskupinn í gjafasögunum að hvítskeggjuðum jólasveini í hlýjum vetrarfötum. Breytingin varð ekki í einu skrefi og var ekki verk eins höfundar eða fyrirtækis. Coca-Cola fann því ekki upp jólasveininn eða rauðu fötin hans. Auglýsingamyndir Haddons Sundblom frá 1931 og síðar hjálpuðu hins vegar til við að gera ákveðna mynd af honum heimsþekkta: brosmildan, rjóðan og hvítskeggjaðan karl í rauðum fötum með hvítum köntum.

Íslensku jólasveinarnir eiga sér aðra sögu. Þeir tengjast Grýlu og íslenskum frásögnum af hrekkjóttum og stundum ógnvekjandi verum sem komu til byggða um jólin. Þeir eru því ekki einfaldlega þrettán útgáfur af Nikulási. Með tímanum tóku þeir þó upp ýmis einkenni alþjóðlega jólasveinsins, meðal annars rauðan klæðnað og hlutverk gjafabera. Í jólahaldi nútímans mætast þannig ólíkar hefðir. Gömlu íslensku sveinarnir halda nöfnum sínum og sérkennum, en koma jafnframt með litlar gjafir og gleðja börn.

Það er langt frá Mýru við Miðjarðarhaf til íslensks glugga í desember. Samt liggur þráður á milli: sagan af gjöf sem berst í kyrrþey og gleður þann sem tekur við henni. Ekki er hægt að staðfesta allar sögurnar af Nikulási. Áhrif þeirra eru þó sýnileg í hátíðahöldum, nöfnum og gjafasiðum víða um heim. Kannski er það einmitt þessi einfalda hugmynd sem hefur ferðast best milli landa og alda: að taka eftir þörfum annarra og gefa án þess að þurfa sjálfur að vera í sviðsljósinu.