Jólafasta

Þegar jólin nálgast fyllast heimilin af ljósum, kökubakstri og eftirvæntingu. Við opnum jóladagatöl, kveikjum á aðventukertum og teljum dagana fram að aðfangadegi. Þennan tíma köllum við aðventu, en annað gamalt heiti á honum er jólafasta. Orðið minnir á að undirbúningur jólanna hefur ekki alltaf snúist um kræsingar. Fyrr á öldum var þetta tími þegar fólk átti að stilla mataræðinu í hóf og búa sig undir hátíðina í trú og daglegu lífi.

Í íslenskri hefð eru jólafasta og aðventa tvö heiti á sama tímabili. Það hefst fjórða sunnudag fyrir jóladag og stendur fram að jólum. Upphafsdagurinn er breytilegur og getur verið frá 27. nóvember til 3. desember. Þess vegna hefst jólafastan ekki endilega 1. desember, þótt mörg jóladagatöl byrji þá. Fjórði sunnudagur í aðventu getur fallið á aðfangadag.

Bæði heitin hafa lengi verið notuð í íslensku. Orðið jólafasta vísar til föstunnar fyrir jólin, en aðventa kemur úr latínu og tengist komu Krists. Annað orðið minnir þannig á matarvenjur tímabilsins en hitt á trúarlega eftirvæntingu þess.

Hvað fólst í föstunni?

Í kaþólskum sið fylgdu föstutímum reglur um mataræði. Fasta gat falist í því að takmarka máltíðir eða sleppa ákveðnum mat, meðal annars kjöti. Hún þýddi því ekki að fólk borðaði ekkert vikum saman. Reglurnar voru ekki alls staðar eins og tóku breytingum í gegnum aldirnar. Hugmyndin var þó að draga úr hversdagslegri neyslu og gefa trúariðkun og undirbúningi meira rúm. Jólafastan var þannig hluti af stærra samhengi kirkjuársins. Á undan gleðihátíðinni kom tímabil biðar, hófsemi og íhugunar.

Jólafasta var ekki alltaf jafnlöng í öllum kristnum samfélögum. Sums staðar stóð undirbúningurinn í sex vikur, annars staðar skemur. Fyrirkomulagið með fjórum sunnudögum festist smám saman í sessi í stórum hluta vesturkirkjunnar. Á Íslandi má finna reglur um jólaföstu í miðaldalögum. Í Kristinrétti Árna biskups frá 1275 var upphaf hennar miðað við sunnudaginn næstan Andrésmessu, sem er 30. nóvember. Fjórir sunnudagar aðventunnar eiga því mun lengri sögu en aðventukransarnir sem nú standa á mörgum heimilum. Kransinn kom síðar sem sýnileg leið til að fylgjast með þessari bið.

Frá föstumat að jólakræsingum

Munurinn á undirbúningstímanum og hátíðinni sjálfri gat birst skýrt á matarborðinu. Fyrir jólin var einfaldari matur hafður á borðum, en á jólunum komu betri bitarnir fram. Þorláksmessumaturinn varðveitir minningu um þetta. Fiskur var víða borðaður þennan dag og skatan varð sérstaklega rótgróin hefð á Vestfjörðum. Hún var áður fábreyttur föstumatur en varð síðar eftirsótt máltíð hjá mörgum. Það sem okkur finnst nú hátíðlegt getur því hafa átt allt annað hlutverk í upphafi. Skötuveislan segir meðal annars sögu af því hvernig matarvenjur halda áfram þótt ástæður þeirra breytist.

Jólafastan í dag

Eftir siðaskiptin á sextándu öld breyttist staða föstunnar í íslensku trúarlífi. Orðið jólafasta hvarf þó ekki. Það lifir áfram í máli fólks og minnir á eldri siði sem orðið aðventa segir okkur ekki jafn skýrt frá. Lengi virðist jólafasta hafa verið algengara heiti tímabilsins í íslensku. Rannsókn á orðnotkun í blöðum og tímaritum bendir til þess að aðventa hafi tekið fram úr því um 1980.

Í dag eru líklega fáir sem hugsa um takmarkað mataræði þegar aðventan ber á góma. Frekar koma upp í hugann smákökur, jólahlaðborð og konfektkassar. Sá munur sýnir vel hversu mikið undirbúningur jólanna hefur breyst. Þótt föstureglurnar móti ekki lengur jólaundirbúning flestra getur hugmyndin um sérstakan undirbúningstíma enn átt erindi við okkur. Aðventukertin, söngurinn og samverustundirnar hjálpa okkur að taka eftir því að hátíðin nálgast. Við þurfum ekki að flýta okkur beint að aðfangadegi; biðin sjálf getur líka verið hluti af jólunum. Gamla heitið jólafasta minnir þannig á að vikurnar fyrir jól hafa lengi haft sitt eigið hlutverk. Þar hefur fólk búið sig undir hátíðina – þótt innihald kökuboxanna hafi breyst töluvert.