Jólin í torfbænum

Barn sem fékk sitt eigið kerti á aðfangadagskvöld gat haft fulla ástæðu til að gleðjast. Kertið var gjöf sem hægt var að halda á, gæta að og kveikja á. Í baðstofu þar sem birtan var takmörkuð flesta daga ársins gat fjölgun ljósanna breytt öllu herberginu.

Jól á íslenskum sveitaheimilum á 19. öld voru að mörgu leyti ólík þeim sem við þekkjum nú. Þar voru engar rafmagnsseríur í gluggum og yfirleitt ekkert jólatré með gjafapökkum undir. Samt var undirbúningurinn mikill og eftirvæntingin gat verið síst minni.

Það voru þó ekki haldin sömu jól á öllum bæjum. Efnahagur, staðsetning og heimilisvenjur réðu miklu um mat, gjafir og aðbúnað. Siðir breyttust líka eftir því sem leið á öldina. Hér er því lýst ýmsum venjum sem þekktust, fremur en einu jólakvöldi sem allir hefðu kannast við.

Áður en jólin komu

Veturinn var tími tóvinnu, vinnunnar við að breyta ull í band og bandinu í föt og klæði. Ullin var kembd, spunnin og síðan prjónað eða ofið úr henni. Flík varð ekki til við eina kvöldstund og fyrir jólin gat legið mikið á að ljúka fatagerðinni.

Börn tóku þátt í störfum heimilisins eftir aldri og getu. Þau gátu hjálpað við ullarvinnu, borið vatn og sinnt ýmsum smáverkum. Í undirbúningnum fólst líka að safna birgðum af því sem þurfti yfir hátíðina svo hægt væri að draga úr vinnunni þegar jólin gengju í garð.

Skepnurnar þurftu þó sitt, hvað sem leið hátíðisdögum. Það varð áfram að gefa þeim og sinna þeim. Í sumum jólaminningum er sérstaklega sagt frá því að besta heyið hafi verið valið handa dýrunum um jólin. Þau fengu þá líka sinn glaðning.

Matargerðin krafðist fyrirhyggju. Reyktur matur hafði verið verkaður frá haustinu, en annað þurfti að sjóða, baka eða steikja þegar nær dró hátíðinni. Þar sem eldað var yfir hlóðum, opnu eldstæði í eldhúsinu, voru aðstæður allt aðrar en í eldhúsi með rafmagnseldavél. Bæði eldiviður og vatn kostuðu vinnu.

Síðan þurfti að þrífa bæinn og þvo fatnað og rúmföt. Ekki áttu allir nóg til skiptanna og því gat skipt miklu að fá þurrk fyrir jól. Við það tengdist trúin á fátækraþerri, kærkominn þurrk sem jafnvel þeir sem áttu lítið af fötum gætu nýtt sér áður en hátíðin hæfist.

Jólabaðið var líka nokkuð annað en að skrúfa frá heitri sturtu. Vatnið þurfti að sækja og hita, gjarnan yfir eldi. Sums staðar var snjór bræddur. Fólk þvoði sér síðan úr bala eða öðru íláti eftir því sem aðstæður leyfðu. Orðið jólabað þarf því ekki alltaf að merkja að fólk hafi sokkið ofan í fullan bala. Aðstaðan var mismunandi, en markmiðið var að þvo sér vandlega og fara hreinn í hátíðina. Svo var farið í hrein föt og, ef tök voru á, eitthvað nýtt.

Kerti, klæði og jólamatur

Ný flík var mikilvægur hluti jólaundirbúningsins á mörgum heimilum. Hún gat verið lítil og nytsamleg, til dæmis sokkar eða vettlingar. Nýir skór þekktust líka sem jólaglaðningur. Það er því auðvelt að misskilja gamlar frásagnir ef við hugsum okkur að jólagjöf þurfi að vera innpakkaður hlutur úr verslun. Fatnaður sem hafði tekið langan tíma að vinna gat skipt viðtakandann miklu máli. Hlýir sokkar komu að góðum notum löngu eftir að jólunum lauk.

Kertið átti líka sérstakan sess. Á fyrri hluta 19. aldar var orðið algengt að börn fengju jólakerti og sums staðar fékk allt heimilisfólkið sitt kerti. Jólagjafir í þeirri fjölbreyttu mynd sem við þekkjum nú urðu smám saman algengari þegar leið á öldina. Mörg kertanna voru gerð heima úr tólg, fitu úr sláturdýrum. Ein aðferð var að dýfa kveiknum aftur og aftur í bráðna tólg og láta hvert lag storkna áður en næsta bættist við. Einnig voru notuð kertaform.

Til hversdags var víða stuðst við lýsislampa og kolur, litla lampa sem brenndu lýsi. Ekki var hægt að ganga að mikilli birtu sem vísri. Þess vegna gat verið hátíðlegt þegar kveikt var á fleiri ljósum en venjulega og heimilisfólkið sat hvert með sitt kerti. Í eldri lýsingum er sagt frá því að lýst hafi verið upp í krókum bæjarins og ljós látin loga um jólanóttina. Slíkar venjur voru ekki alls staðar eins, en sýna hversu rík tengsl voru milli jólanna og birtunnar.

Maturinn átti sömuleiðis að marka mun á hversdegi og hátíð. Á sumum heimilum var hægt að slátra kind rétt fyrir jólin og fá þannig nýtt kjöt. Slík kind var kölluð jólaær. Aðrir höfðu hangikjöt og annan mat sem hafði verið geymdur frá haustinu.

Kjötsúpa á aðfangadagskvöld og hangikjöt á jóladag urðu þekkt skipan máltíða. Hún var þó ekki algild. Rjúpur gátu verið úrræði þeirra sem áttu ekki kind til að slátra, en höfðu aðgang að veiði. Jólamaturinn réðst af því sem heimilið gat aflað og hafði efni á.

Grautur gat líka verið hátíðamatur. Í heimildum frá 19. öld er meðal annars lýst mjólkurgraut úr bygggrjónum, stundum með rúsínum. Hrísgrjónagrautur varð síðar aðgengilegri fleirum. Sums staðar fékk hver heimilismaður sérstakan jólaskammt. Það gat verið kjöt, brauð og annað góðgæti sem viðkomandi hafði til sinna nota yfir hátíðina. Að fá ríflegri og betri mat en venjulega var sjálft stór hluti jólagleðinnar. Matargjafir gátu líka borist milli bæja. Þeir sem betur stóðu sendu stundum fátækum nágrönnum mat fyrir jólin. Slíkur glaðningur gat skipt meira máli en nokkur skrautlegur pakki.

Jólakvöld í baðstofunni

Baðstofan var helsta dvalarrýmið á mörgum sveitaheimilum. Þar svaf fólk, vann ýmis inniverk og átti kvöldstundir sínar. Þegar búið var að þrífa, heimilisfólkið komið í hrein föt og jólaljósin tendruð gat þetta kunnuglega herbergi fengið annan svip.

Trúarlegur lestur á heimilinu, kallaður húslestur, var mikilvægur þáttur hátíðarinnar. Lesið var upp úr helgibókum og sungnir sálmar. Það þurfti því ekki að vera hægt að komast til kirkju til að halda hátíðlega stund heima. Í jólaminningum er stundum lýst miklum sálmasöng, fleiri sálmum en sungnir voru við venjulegan húslestur. Á öðrum heimilum hefur umgjörðin verið einfaldari. Þar réðu bæði venjur heimilisins og fólkið sem var til staðar.

Aðfangadagskvöldið var víða talið kalla á kyrrð og stillingu. Fólk gat lesið í bókum, talað saman eða hlustað á upplestur. Spilamennska og önnur skemmtun áttu líka sinn stað í jólahaldinu, en ekki endilega á sjálfu aðfangadagskvöldinu. Í sumum frásögnum fengu börnin að spila ef þau höfðu lágt. Sögur og upplestur voru kunnuglegur hluti baðstofulífsins. Um jólin gat aukin birta og meira svigrúm frá vinnu gefið slíku nýjan blæ. Sama bókin og sama röddin gátu tilheyrt bæði hversdagskvöldi og eftirminnilegri hátíðarstund.

Fyrir börnin fólst eftirvæntingin í mörgu sem okkur gæti þótt smátt. Að fá sitt eigið ljós. Að vita af góðum mat sem beið. Að fara í nýja flík og sjá fullorðna fólkið leggja frá sér vinnuna um stund.

Það þýðir ekki að börn hafi verið sátt við hvað sem var eða að fátækt hafi gert jólin fallegri. Skortur, kuldi og missir hurfu ekki þótt hátíð væri. Sum heimili höfðu lítið að bjóða og ekki eiga allar jólaminningar sér bjarta umgjörð. En þegar okkur er sagt frá gleði yfir kerti eða kökubita hjálpar það að þekkja aðstæðurnar. Gjöfin var metin út frá lífinu sem fólkið lifði. Eigið kerti gat verið stór gjöf í heimili þar sem fara þurfti sparlega með ljósið.

Margt hefur breyst síðan fólk hélt jól í torfbæjunum. Samt eru nokkur handtök kunnugleg enn: að skipta á rúmunum, þvo sér fyrir kvöldið, taka fram betri fötin og finna ilminn af jólamatnum. Í þeim litlu athöfnum er enn hægt að sjá tengsl við jólin sem voru.