Laufabrauð

Það liggja þunnar deigkökur á borðinu, hnífar og laufabrauðsjárn ganga milli manna og einhver er búinn að skera svo fíngert mynstur að hinir þurfa aðeins að skoða það betur. Í eldhúsinu bíður potturinn og fljótlega verða kökurnar gylltar og stökkar. Laufabrauð er kunnuglegt á íslensku jólaborði, en hefðin snýst líka um stundina þegar það er búið til. Þar koma saman matur, handverk og samvera – og stundum svolítil keppni um fallegustu kökuna.

Laufabrauð er örþunn kaka úr deigi sem er skorin út með mynstrum og steikt í heitri feiti. Við steikinguna verður hún stökk og fær ljósan eða gylltan lit. Hveiti er algengt í deiginu, en uppskriftir eru mismunandi. Sumar fjölskyldur nota rúgmjöl að hluta eða öllu leyti og kökurnar geta verið ólíkar bæði að bragði og útliti. Það sem einkennir laufabrauðið er samspil þunnrar kökunnar og útskurðarins. Litlir skurðir og brot í deiginu mynda lauf, greinar og önnur mynstur sem opnast og verða áberandi þegar kakan er steikt.

Gömul hefð með óljóst upphaf

Ekki er vitað nákvæmlega hvenær Íslendingar fóru fyrst að gera laufabrauð. Meðal elstu þekktu lýsinga er umfjöllun Jóns Ólafssonar frá Grunnavík frá því um 1736. Þar kemur fram að brauðið hafi verið þunnt, gert úr hveiti og skreytt með útskurði. Lýsingin sýnir að laufabrauð var þá þegar þekkt, en segir ekki hvenær siðurinn hófst. Í matreiðslukveri frá árinu 1800 er líka fjallað um útskornar laufabrauðskökur. Þótt uppskriftir og vinnubrögð hafi tekið breytingum má því rekja helstu einkenni laufabrauðsins langt aftur í tímann.

Þunnleikinn hefur gjarnan verið tengdur því að mjöl var verðmætt og stundum af skornum skammti. Með því að fletja deigið mjög þunnt var hægt að fá margar kökur úr litlu hráefni. Laufabrauðið sýnir þannig hvernig hægt var að gera mikið úr litlu. Þótt kakan væri þunn var hægt að vanda til hennar og gera hana hátíðlega með fallegum útskurði. Stundum er sagt að laufabrauð eigi að vera svo þunnt að hægt sé að lesa í gegnum það. Það er skemmtileg lýsing á metnaðinum sem fylgir útflöttuninni, þótt enginn þurfi að taka fram bók til að samþykkja kökurnar.

Laufabrauðsgerð varð sérstaklega rótgróin á Norðurlandi. Þar lifði hefðin í fjölskyldum og vinnubrögð gengu milli kynslóða. Síðar breiddist siðurinn út og nú er laufabrauð gert víða um land. Það er þó ekki þannig að allar íslenskar fjölskyldur hafi alltaf skorið út laufabrauð fyrir jólin. Hjá sumum nær hefðin margar kynslóðir aftur, en hjá öðrum byrjaði hún mun nýlega. Þetta er eitt af því sem gerir íslenskar jólahefðir fjölbreyttar. Það sem einni fjölskyldu finnst ómissandi getur verið ný reynsla fyrir aðra.

Hnífar, járn og laufótt mynstur

Hægt er að skera mynstur í laufabrauð með litlum hníf. Þá eru gerðir skurðir í deigið og flipar brotnir eða fléttaðir þannig að skrautið komi fram. Laufabrauðsjárn auðveldar þessa vinnu. Á því er lítið skurðarhjól sem rúllað er yfir kökuna og skilur eftir reglulega skurði. Síðan er unnið úr þeim með höndunum.

Járnið kemur sér vel þegar margar kökur bíða, en útskurðurinn býður líka upp á frjálsar hugmyndir. Hægt er að gera einfaldar raðir, greinótt mynstur, stafi eða myndir eftir eigin höfði. Sumir halda sig við sama mynstrið ár eftir ár. Aðrir ákveða að þetta séu jólin þegar þeir ætli loksins að prófa eitthvað flóknara.

Laufabrauðsdagurinn

Á mörgum heimilum er sérstakur dagur tekinn frá fyrir laufabrauðsgerð. Þá koma saman ættingjar eða vinir og verkin skiptast milli fólks. Einhver hnoðar eða fletur út, aðrir skera og einn sér um steikinguna. Á meðan gefst tími til að spjalla, rifja upp fyrri jól og kenna þeim sem eru að prófa í fyrsta sinn.

Börn geta tekið þátt í útskurðinum eftir aldri og getu og fengið að skapa sín eigin mynstur. Fyrsta kakan verður kannski ekki sú fíngerðasta á borðinu, en hún getur samt verið sú sem barnið er stoltast af. Það þarf heldur ekki að vinna allt frá grunni til að eiga slíka stund. Sumir kaupa tilbúnar, ósteiktar kökur og leggja áherslu á útskurðinn og samveruna. Aðrir kaupa laufabrauðið fullbúið og njóta þess með jólamatnum.

Laufabrauð er gjarnan borið fram með hangikjöti og mörgum finnst smjör ómissandi með því. Stökkt brauðið og mjúkt smjörið eru kunnugleg samsetning á jólaborðinu. Kökurnar eru viðkvæmar og brotna auðveldlega, sérstaklega ef útskurðurinn er mikill. Það er þó sjaldnast ástæða til að örvænta yfir brotinni köku. Hún bragðast yfirleitt alveg jafn vel þótt hún komist ekki heil á diskinn. Laufabrauð geymist líka vel þegar það er rétt frágengið og því er hægt að ljúka laufabrauðsgerðinni áður en annasamustu dagar jólaundirbúningsins ganga í garð.

Laufabrauð er gott dæmi um hefð sem varðveitist með því að fólk gerir eitthvað saman. Það er hægt að lesa uppskrift og skoða mynstur, en margt lærist best við borðið hjá einhverjum sem kann handtökin. Þar lærir næsta kynslóð hvernig deigið er meðhöndlað og flipunum snúið. Um leið verða til minningar um fólkið, samtölin og stemninguna í eldhúsinu. Þegar laufabrauðið kemur svo á jólaborðið fylgir því meira en fallegt mynstur. Þar liggur líka svolítil minning um daginn þegar það var búið til.