Mandarínur

Mandarínur eru órjúfanlegur hluti af íslenskum jólum – sætar, safaríkar og ilmandi. Þær fylla heimili og vinnustaði af þessum einkennandi ilm sem margir tengja við aðventuna. En hvernig varð þessi litli ávöxtur að jólahefð og hver er eiginlega munurinn á mandarínum og klementínum?

Hvernig urðu mandarínur jólaávöxtur á Íslandi?

Mandarínur hafa verið seldar á Íslandi í meira en heila öld. Verslunin Liverpool auglýsti þær meðal annars til sölu í dagblöðunum Vísi og Ísafold í febrúar árið 1913 og hélt áfram að auglýsa þær næstu árin á eftir. Árið 1926 birtist heitið „gullaldin“ yfir mandarínur í orðasafni í Lesbók Morgunblaðsins. Þar var einnig lagt til að appelsínur yrðu kallaðar glóaldin og bananar bjúgaldin. Þótt þessi heiti séu skemmtileg hafa mandarínur, appelsínur og bananar haldið sínum kunnuglegu nöfnum í daglegu tali.

Um miðja tuttugustu öld var farið að auglýsa jólamandarínur hér á landi. Epli höfðu áður skipað sérstakan sess sem jólaávöxtur, en mandarínur urðu smám saman áberandi í jólahaldinu. Mörg íslensk börn hafa líka fundið mandarínu í skónum eftir heimsókn jólasveins. Tengingin við jólin á sér meðal annars skýringu í uppskerutímanum. Þegar spænskar mandarínur og klementínur koma á markað á haustin fer að styttast í jólin. Ferskir ávextirnir berast þá í verslanir í miklu magni og kassarnir verða kunnugleg sjón á aðventunni.

Mandarínur eru fáanlegar allt árið, en uppskerutíminn er mismunandi eftir ræktunarlöndum og afbrigðum. Spænska uppskeran tengist sérstaklega aðventunni hér á landi og uppskerutímabilið nær yfir vetrarmánuðina og fram á vor. Á öðrum tímum árs berast ávextir frá fleiri ræktunarlöndum. Þess vegna er hægt að kaupa mandarínur og skyld afbrigði löngu eftir að síðasti jólasveinninn er farinn aftur til fjalla – jafnvel þótt mörgum finnist þær alltaf bragðast svolítið eins og jólin.

Hvaðan kemur nafnið?

Nafnið mandarína er tengt kínverskum embættismönnum sem Evrópumenn kölluðu mandarína. Algeng skýring er að litur ávaxtanna hafi minnt á klæði þeirra. Nafnið vísar því til embættismannanna, fremur en héraðs í Kína. Tangerínur tengjast hins vegar hafnarborginni Tangier í Marokkó. Nafnið vísar til borgarinnar sem ávextirnir voru fluttir frá og segir ekki eitt og sér hvar þeir voru fyrst ræktaðir.

Mandarínur, klementínur og satsúmur

Í daglegu tali köllum við þessa litlu sítrusávexti gjarnan alla mandarínur. Þeir tilheyra þó fjölbreyttum hópi og nöfnin á kössunum geta verið mismunandi. Klementínur tilheyra mandarínuhópnum og eru mjög algengar í verslunum hér á landi. Þær eru yfirleitt sætar og oft steinlausar, en geta myndað steina ef blómin fá frjó frá öðrum sítrusafbrigðum. Steinleysi er því ekki algilt einkenni þeirra.

Klementínur eru nefndar eftir franska trúboðanum Clément Rodier. Saga þeirra er tengd garði munaðarleysingjaheimilis í Misserghin í Alsír, þar sem hann starfaði við ræktun um aldamótin 1900. Grasafræðingurinn Louis Trabut lýsti ávextinum og lagði til nafnið til heiðurs Clément. Satsúmur eru önnur gerð mandarína, tengd japanskri ræktun. Tangerínur tilheyra einnig þessum fjölbreytta hópi. Sætleiki, litur og þykkt barkar eru mismunandi eftir afbrigðum og því er ekki alltaf auðvelt að þekkja þær í sundur með því einu að skoða þær eða smakka.

Í umfjöllun Vísis í desember 2010 var áætlað að um 800 tonn af mandarínum yrðu flutt til landsins frá lokum nóvember til áramóta. Þar var neyslan sögð samsvara um 25–30 mandarínum á hvern landsmann yfir hátíðarnar. Það þarf því ekki að koma á óvart að mandarínukassar sjáist víða á heimilum og vinnustöðum þegar líður að jólum.

Mandarínur eru fyrir mörgum meira en eitthvað gott að borða. Þær minna á samveru, eftirvæntingu og jól bernskunnar. Ilmurinn sem losnar þegar börkurinn er tekinn af getur einn og sér kallað fram minningar um aðventuna. Næst þegar þú tekur utan af mandarínu máttu því hugsa til þess að þessi litli ávöxtur á sér bæði langa ferðasögu og sérstakan stað í íslensku jólahaldi.