Þorláksmessa

Þorláksmessa er 23. desember, daginn fyrir aðfangadag. Margir tengja hana við skötulykt, jólaverslun og síðustu verkin áður en hátíðin gengur í garð. En nafnið á sér mun eldri sögu. Dagurinn er kenndur við Þorlák helga Þórhallsson, biskup í Skálholti, sem lést þennan dag árið 1193.

Árið 1199 var ákveðið að dánardagur Þorláks skyldi vera messudagur honum til heiðurs. Þorláksmessa varð þannig hluti af kirkjuárinu í kaþólskum sið. Þar sem dagurinn er rétt fyrir jól tengdist hann jafnframt undirbúningi hátíðarinnar. Sú tenging reyndist lífseig. Eftir siðaskiptin á sextándu öld breyttist trúarlífið og dýrlingadýrkun var aflögð í lútherskum sið, en Þorláksmessa hélt áfram að eiga sinn stað í jólaundirbúningnum.

Þrif, jólakerti og hangikjöt

Fyrr á tímum þurfti mörgu að ljúka áður en jólin komu. Híbýli voru þrifin, rúmföt og nærföt þvegin og jólakertin steypt. Víða var hangikjötið líka soðið á Þorláksmessu. Ilmurinn úr pottinum gat því boðað að hátíðin væri skammt undan. Sums staðar fékk heimilisfólkið að smakka svolítið af kjötinu eða hangiflotinu, þótt aðalveislan biði jólanna. Eftirvæntingin var jafnvel svo mikil að dagurinn fyrir Þorláksmessu, 22. desember, var sums staðar kallaður „hlakkandi“.

Þorláksmessa var síðasti heili dagur jólaföstunnar. Í kaþólskum sið var þá forðast að borða kjöt og maturinn átti að vera fábreyttari en kræsingarnar sem biðu á jólunum. Fiskur varð því víða fyrir valinu. Ekki var þó sami rétturinn á borðum alls staðar. Skötuhefðin á sér sérstaklega sterkar rætur á Vestfjörðum, þar sem skata var tiltæk á þessum árstíma. Síðar breiddist siðurinn út. Það sem áður var hversdagslegur föstumatur varð með tímanum að eftirsóttri jólahefð. Nú hlakka margir til skötuveislunnar, á meðan aðrir kjósa að halda sig í hæfilegri fjarlægð frá pottinum.

Í dag tekur Þorláksmessa á sig margar myndir. Sumir fara í skötu, aðrir rölta um verslunargötur, hitta kunningja eða ganga frá síðustu gjöfunum. Á heimilunum er pakkað inn, undirbúinn matur og lokið við það sem enn bíður. Dagurinn getur því verið bæði annasamur og notalegur. Hann stendur á mörkum undirbúnings og hátíðar: enn er eitthvað eftir að gera, en jólin eru alveg að koma.

Þorláksmessa er líka á sumrin

Þorlákur á annan messudag, 20. júlí. Hann er nefndur Þorláksmessa á sumri og tengist því að bein hans voru tekin úr gröf árið 1198. Sumarmessan var lögtekin árið 1237 og var mikil kirkjuhátíð fyrir siðaskipti. Þegar við segjum einfaldlega „Þorláksmessa“ í dag eigum við þó yfirleitt við desemberdaginn – með allri sinni eftirvæntingu, erindum og einkennandi matarilm.