Þorlákur helgi

Nafn Þorláks helga kemur við sögu á hverju ári þegar jólin nálgast. En hver var maðurinn á bak við Þorláksmessu? Þorlákur Þórhallsson var íslenskur biskup á tólftu öld. Eftir lát hans varð hann einn þekktasti dýrlingur landsins og minning hans lifir enn, meira en átta öldum síðar.

Þorlákur fæddist árið 1133 að Hlíðarenda í Fljótshlíð. Hann hlaut menntun í Odda hjá Eyjólfi Sæmundarsyni, syni Sæmundar fróða, og var ungur vígður til prests. Síðar hélt hann utan til frekara náms. Hann dvaldi í París í Frakklandi og Lincoln á Englandi á árunum um 1153–1159. Þar kynntist hann kirkjulífi og lærdómi sem áttu eftir að móta starf hans heima á Íslandi. Eftir heimkomuna starfaði hann sem prestur í Kirkjubæ á Síðu. Hann tók síðan við forystu í nýstofnuðu klaustri í Þykkvabæ í Veri og varð þar ábóti, það er yfirmaður klaustursins.

Biskup í Skálholti

Þorlákur var kjörinn biskup árið 1174, en vígðist til embættisins í Niðarósi í Noregi árið 1178. Hann sat síðan í Skálholti til dauðadags. Biskupsstarfið snerist ekki aðeins um messur og bænir. Þorlákur vildi styrkja stöðu kirkjunnar og fylgja kirkjulegum reglum um meðal annars hjónaband og yfirráð yfir kirkjueignum. Þetta mætti mótspyrnu höfðingja. Deilurnar sýna að Þorlákur var áhrifamaður sem tók þátt í átökum um völd, eignir og það hvernig samfélaginu skyldi stjórnað.

Hvernig varð hann heilagur?

Þorlákur lést 23. desember 1193. Fljótlega eftir lát hans fór að bera á frásögnum um helgi hans og kraftaverk sem fólk tengdi við hann. Í slíkum sögum var sagt frá hjálp og lækningum sem fólk taldi sig hafa hlotið fyrir tilstilli Þorláks. Þær eru hluti af trúarsögu hans og sýna hvernig fólk leit á hann sem sérstakan hjálparmann hjá Guði. Þær eru ekki staðfesting á yfirnáttúrulegum atburðum í sama skilningi og heimildir um embættisár hans.

Árið 1198 voru bein hans tekin úr gröf. Árið eftir voru kraftaverkasögur af honum lesnar á Alþingi og dánardagur hans gerður að messudegi. Virðing fyrir Þorláki varð mikil í kaþólskum sið og fjölmargar kirkjur voru helgaðar honum. Árið 1984 var hann lýstur verndardýrlingur Íslands með samþykki Jóhannesar Páls II. páfa. Í kaþólskri trú merkir það að hann sé sérstakur fyrirbiðjandi landsins hjá Guði.

Þorlákur er því bæði sögulegur einstaklingur og trúarleg persóna. Fyrir mörgum tengist nafn hans fyrst og fremst deginum fyrir aðfangadag. Að baki því stendur þó saga um nám, klausturlíf, biskupsstarf og trú sem hefur fylgt Íslendingum um aldir.