Þrettándinn

Jólatréð hefur staðið í stofunni yfir hátíðarnar, nýtt ár er gengið í garð og hversdagurinn farinn að láta á sér kræla. Samt er ein jólakveðja eftir. Þann 6. janúar er þrettándinn, síðasti dagur jóla samkvæmt íslenskri hefð. Víða er hátíðin kvödd með brennum, söng og ljósadýrð. Álfar, tröll og jólasveinar geta líka látið sjá sig. Þrettándinn er því bæði lokadagur jólanna og dagur þar sem þjóðsögurnar fá sitt pláss.

Nafnið er stytting á þrettánda degi jóla. Þegar jóladagur, 25. desember, er talinn fyrsti dagurinn verður 6. janúar sá þrettándi. Þótt jólahald á íslenskum heimilum hefjist að kvöldi aðfangadags byrjar þessi talning á jóladag. Það eru því þrettán jóladagar samkvæmt þessari hefð, frá 25. desember til og með 6. janúar.

Þrettándinn varð ekki til vegna þess að íslensku jólasveinarnir séu þrettán. Brottfarardagar þeirra tengjast hins vegar þessari lengd jólanna í þeirri hefð sem nú er almennt fylgt. Þrettándinn markar þannig endalok lengri hátíðar. Jólin voru ekki hugsuð sem eitt kvöld eða tveir frídagar, heldur tímabil sem náði yfir áramótin.

Gömul kirkjuhátíð

Sjötti janúar á sér langa sögu í kristnu kirkjuári og er nefndur opinberunarhátíð. Merking dagsins hefur þróast með ólíkum hætti eftir kirkjuhefðum. Í vestrænni kristni er hann sérstaklega tengdur vitringunum sem komu að austan til að veita Jesúbarninu lotningu. Í öðrum kristnum hefðum er skírn Jesú meginviðfangsefni hátíðarinnar. Þrettándinn er því eldri kirkjuhátíð en ætla mætti af því einu að sjá hann sem daginn þegar jólaskrautið fer niður. Að baki honum er löng trúarsaga, þótt íslensk hátíðahöld tengist nú líka þjóðtrú og almennum jólakveðjum.

Álfar og huldufólk á ferð

Í íslenskri þjóðtrú hafa jólanótt, nýársnótt og þrettándanótt verið taldar sérstakar. Ýmsar sagnir tengjast þessum nóttum og mörkin milli þeirra eru ekki alltaf skýr. Þar er meðal annars sagt frá álfum og huldufólki á ferð, kúm sem fá mannamál og selum sem kasta haminum. Þessar frásagnir tilheyra þjóðsagnaheiminum og gefa hátíðartímanum dulúð. Tengsl þrettándans við álfa sjást enn á skemmtunum. Álfakóngur og álfadrottning geta komið fram og aðrar kynjaverur slegist í hópinn. Þannig verða gömlu sögurnar að sýnilegum hluta hátíðarinnar, með búningum, leik og söng.

Brennur eru víða áberandi þegar jólin eru kvödd. Fólk safnast saman í vetrarmyrkrinu, syngur og fylgist með dagskrá sem getur meðal annars verið skipuð blysgöngu, álfum, tröllum og jólasveinum. Brennusiðir þrettándans og áramótanna hafa líka tengst. Dæmi eru um að áramótabrennum hafi verið frestað til þrettánda þegar veður leyfði ekki að þær væru haldnar á gamlárskvöld.

Hátíðahöldin hafa síðan þróast með ólíkum hætti eftir byggðarlögum. Í Vestmannaeyjum hefur til dæmis skapast rík hefð fyrir þrettándagleði þar sem fjöldi fólks tekur þátt í að kveðja jólin með kynjaverum og miklu sjónarspili. Það er því engin ein dagskrá sem skilgreinir þrettándann. Sameiginlega hugmyndin er að koma saman og ljúka hátíðinni með viðeigandi kveðju.

Síðasti jólasveinninn heldur heim

Samkvæmt þeirri röð sem nú er almennt fylgt koma jólasveinarnir til byggða einn af öðrum fyrir jól og halda síðan heim í sömu röð. Stekkjastaur fer fyrstur á jóladag. Síðan fækkar þeim dag frá degi, þar til Kertasníkir heldur heim á þrettándanum. Þessi brottför gefur jólalokunum skýra mynd, sérstaklega fyrir börn. Sveinarnir komu ekki allir í einu og þeir hverfa ekki heldur allir samtímis. Hátíðin fjarlægist smám saman, þar til sá síðasti kveður.

Margir miða við þrettándann þegar þeir taka niður jólatréð og ganga frá skrautinu. Aðrir gera það fyrr eða leyfa ljósunum að loga lengur inn í janúarmyrkrið. Þetta eru heimilisvenjur fremur en regla sem allir þurfa að fylgja. Þrettándinn gefur þó þeim sem vilja ákveðinn dag til að ljúka jólahaldinu.

Það getur fylgt því svolítil eftirsjá að pakka jólunum niður. En lokadagurinn getur líka verið hátíðlegur: síðasta stund við tréð, gönguferð að brennu eða einfaldlega kveðja til jólanna áður en skrautið fer aftur í kassana. Þannig fá jólin bæði upphaf og endi. Og þegar Kertasníkir er farinn heim má fara að safna tilhlökkun fyrir næstu komu hans.